When receiving Dashain tika, people usually face east, because in Hindu tradition the east is considered the most auspicious direction. There are both religious and cultural reasons behind it.
Why face east
The rising sun stands for light, new beginnings, energy and the victory of good over darkness. Vijaya Dashami celebrates Durga's victory over Mahishasur and Ram's victory over Ravan, so facing the sunrise while receiving blessings is seen as receiving that same positive energy.
In Vastu and the scriptures, each direction has a guardian (dikpal). The east belongs to Indra, king of the devas, so it is associated with divine power, prosperity and success. Most pujas, sandhya and havans are done facing east for the same reason.
The person receiving tika faces east, and the elder giving it faces west, toward them. The receiver sits in the auspicious direction to take in the elder's blessing: the red tika, the jamara and the words of ashirwad.
Each year the Nepal Panchanga Nirnayak Samiti announces the auspicious time (saait) for tika, and usually the best direction to face as well, most often the east. If you are unsure in a given year, follow that year's announcement.
What the scriptures say
No scripture contains a verse that says “face east for Dashain tika.” The tika custom as practised in Nepal is a regional tradition. But it rests on a rule found throughout the texts: acts done for the gods and for blessings are performed facing east.
It calls the east the direction of the gods: प्राची हि देवानां दिक्. That is why the Vedic fire altar is set so the performer faces east.
These ritual manuals draw a clear line. Worship of the gods and auspicious samskaras are done facing east (prangmukha), while rites for the ancestors, such as shraddha and tarpan, are done facing south, the direction of Yama and the pitris. In Sorha Shraddha families face south for their ancestors; at Dashain they turn east for the goddess.
It advises eating facing east for long life: आयुष्यं प्राङ्मुखो भुङ्क्ते. This links to the elders' blessing at tika time: dirghayu bhava, may you live long.
Sandhya vandana, Gayatri japa and Surya arghya are all offered facing the rising sun. The Rigveda calls Surya the soul of all that moves and stands: सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्च.
The Puranas name Indra as guardian of the east, associated with victory and prosperity, which fits the spirit of Vijaya Dashami.
Dashain tika is tied to the Devi Mahatmya (Durga Saptashati, part of the Markandeya Purana), recited through Navaratri. Tika and jamara are treated as the goddess's prasad on the day of her victory.
In short, the heart of Dashain tika is to face the direction of the gods and receive, through our elders, the blessing of the victorious goddess.
दशैंको टीका थाप्दा प्रायः पूर्वतर्फ फर्किने चलन छ, किनभने हिन्दू परम्परामा पूर्व दिशालाई सबैभन्दा शुभ मानिन्छ। यसका पछाडि केही धार्मिक र सांस्कृतिक कारणहरू छन्।
पूर्व फर्किनुका कारणहरू
उदाउँदो सूर्य उज्यालो, नयाँ सुरुवात, ऊर्जा र असत्यमाथि सत्यको विजयको प्रतीक हो। विजया दशमीमा देवी दुर्गाले महिषासुरमाथि र रामले रावणमाथि विजय प्राप्त गरेको सम्झना गरिन्छ। सूर्योदयतर्फ फर्केर आशीर्वाद लिनु त्यही सकारात्मक ऊर्जा ग्रहण गर्नु हो भन्ने मानिन्छ।
वास्तु र शास्त्रअनुसार हरेक दिशाका आफ्नै दिक्पाल हुन्छन्। पूर्व दिशाका स्वामी देवराज इन्द्र हुन्, त्यसैले यो दिशा दैवी शक्ति, समृद्धि र सफलतासँग जोडिएको छ। धेरैजसो पूजा, सन्ध्या र हवन पनि यही कारणले पूर्व फर्केर गरिन्छ।
टीका थाप्ने व्यक्ति पूर्व फर्केर बस्छन् र टीका लगाइदिने ठूलाबडा पश्चिम फर्केर उनको सामुन्ने हुन्छन्। यसरी शुभ दिशामा रहेर ठूलाबडाको आशीर्वाद, रातो टीका, जमरा र आशीर्वचन ग्रहण गरिन्छ।
हरेक वर्ष नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक समितिले टीकाको शुभ साइत तोक्छ, र प्रायः कुन दिशातर्फ फर्केर टीका थाप्दा उत्तम हुन्छ भन्ने पनि उल्लेख गरिन्छ। कुनै वर्ष शंका लागे सोही वर्षको घोषणा हेर्नु राम्रो हुन्छ।
धर्मग्रन्थमा के भनिएको छ?
कुनै पनि ग्रन्थमा "दशैंको टीका पूर्व फर्केर थाप्नू" भनेर सिधै लेखिएको श्लोक भेटिँदैन। नेपालमा मनाइने टीकाको रूप एउटा क्षेत्रीय परम्परा हो। तर यो चलन शास्त्रहरूमा बारम्बार आउने एउटा नियममा आधारित छ: देवताका लागि र आशीर्वादका लागि गरिने कर्म पूर्व फर्केर गरिन्छ।
यसले पूर्वलाई देवताहरूको दिशा भनेको छ: प्राची हि देवानां दिक्। त्यसैले वैदिक यज्ञवेदी यसरी बनाइन्छ कि यज्ञ गर्ने व्यक्ति पूर्व फर्कियोस्।
यी ग्रन्थले स्पष्ट भेद गर्छन्: देवकार्य (देवपूजा, शुभ संस्कार) पूर्व फर्केर (प्राङ्मुख) गरिन्छ, भने पितृकार्य (श्राद्ध, तर्पण) यम र पितृको दिशा दक्षिण फर्केर गरिन्छ। सोह्र श्राद्धमा पितृका लागि दक्षिण फर्किने र दशैंमा देवीको आशीर्वाद लिन पूर्व फर्किने क्रम यसैसँग मेल खान्छ।
यसले दीर्घायुका लागि पूर्व फर्केर भोजन गर्न भनेको छ: आयुष्यं प्राङ्मुखो भुङ्क्ते। टीका लगाउँदा ठूलाबडाले दिने "दीर्घायु भव" आशीर्वादसँग यो मान्यता जोडिन्छ।
सन्ध्यावन्दन, गायत्री जप र सूर्य अर्घ्य उदाउँदो सूर्यतर्फ फर्केर गरिन्छ। ऋग्वेदले सूर्यलाई चराचर जगत्को आत्मा भनेको छ: सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्च।
पुराणहरूले इन्द्रलाई पूर्व दिशाका रक्षक मानेका छन्, जो विजय र समृद्धिका देवता हुन्। यो विजया दशमीको भावनासँग मिल्छ।
दशैंको टीका देवी माहात्म्य (दुर्गा सप्तशती, मार्कण्डेय पुराण) सँग जोडिएको छ, जुन नवरात्रभर पाठ गरिन्छ। टीका र जमरालाई देवीको विजयको दिनको प्रसाद मानिन्छ।
सारमा, देवताहरूको दिशा पूर्वतर्फ फर्केर ठूलाबडाबाट देवीको विजयको आशीर्वाद ग्रहण गर्नु नै दशैं टीकाको मूल भावना हो।